گزیده کتابشناسی امام رضا علیه السلام
مقالات برتر:
پیرامون حضرت رضا(عليه السلام ) مقالات متنوعی در مجلات و آثار مكتوب ما به چشم می خورد كه فهرست كردن آنها حجم كار را بسیار انبوه می نماید. بنابراین آنها را گلچین كرده و بهترین آنها را - به انتخاب نویسنده - در ذیل می آوریم. مجله نامه آستان در دهه سی و چهل شمسی از سوی آستان مقدس رضوی منتشر می شده است و مجله مشكاة كه بعد از انقلاب ادامه دهنده مجله نامه آستان قدس است، از مجلاتی هستند كه بهترین مقالات را در خود جای داده اند. مجله دانشگاه فردوسی مشهد، زائر و دیگر مجلات مشهد نیز از دیگر فصل نامه هایی هستند كه مقالات مفیدی در این زمینه دارند. گفتنی است كه از فهرست نمودن مقالات سه كنگره جهانی امام رضا(عليه السلام )، به خاطر فهرست آنها در ذیل نام كتاب مجموعه آثار كنگره حضرت رضا(عليه السلام ) خودداری می كنیم.
1. زیارت مشاهد مشرفه، علامه سیدمحمد حسین طباطبایی، مجله نامه آستان قدس، شماره 18، ص 17-19.
2. سرمقاله تكوین، احمد اثنی عشری، مجله مكتب اسلام، سال اول، ش 6، ص 42.
3. سیاسة المأمون تجاه العلویین، فاروق عمر فوزی، مجله الجامعة المستنصریه، بغداد، شماره 3، 1972م، ص 430-446. نیز مجله كلیة الآداب، بغداد، شماره 26، 1973م.
4. فلسفه الاخلاق عندالامام الرضا(عليه السلام )، دكتر زهیر الاعرجی، كنگره دوم جهانی امام رضا(عليه السلام )، مشهد، 1405ق.
5. قرآن منسوب به حضرت رضا(عليه السلام )، مجله نامه آستان قدس، ش5، ص 52-53.
6. قصیده خالد نقش بندی در وصف امام هشتم علی بن موسی الرضا(عليه السلام )، مرتضی مدرسی چهاردهی، مجله نامه آستان قدس، ش 37، ص 78-83.
خالد نقش بندی به عنوان یك سنی حنفی صوفی اشعاری را در وصف امام رضا(عليه السلام ) بیان كرده كه در این مجموعه آمده است.
7. كشف الخفاء فی البیعة لعلی الرضا(عليه السلام )، نگارش محمد ضیف ا... بطاینه، مجله مجمع اللغة العربیه، اردن، شماره 3، سال 1400ه ، صفر تا رمضان، ص 105-117.
8. الكیمیاء عندالامام الرضا(عليه السلام )، دكتر سعدالدین قاسمی، كنگره دوم جهانی امام رضا(عليه السلام )، سال 1405ق.
9. المأمون و علی الرضا، حسن ابراهیم حسن، مجله كلیة الآداب، قاهره، ش 1، سال 1933م.
10. ماجرای ولایتعهدی امام هشتم(عليه السلام )، یعقوبی قمشه ای، مجله درس هایی از مكتب اسلام، سال 25، شماره 6، سال 1364ش.
11. مزار الامام علی الرضا فی مشهد، مجلة المقتطف، قاهره، شماره 43، سال 1913م.
12. ولایتعهدی اجباری امام رضا(عليه السلام )، مكتب اسلام، ش5.
13. ولایة العهد للامام الرضا(عليه السلام )، شیخ محمدمهدی شمس الدین، كنگره دوم جهانی امام رضا(عليه السلام )، مشهد، 1405ق.
14. آفتابی كه در افق ظلمانی درخشید، علی دوانی، مكتب اسلام، سال دهم، ش 2.
15. چند نكته درباره امام علی بن موسی الرضا و مرقد مطهر آن حضرت، محمود مهدوی دامغانی، مجله دانشكده الهیات مشهد، شماره 2، سال 1301ش.
16. حضرت امام رضا(عليه السلام )، رسول جعفریان، نور علم، دوره سوم، شماره 34، سال 1368ش.
17. حضرت علی بن موسی الرضا، علی زمانی قمشه ای، مكتب اسلام، شماره 458.
18. زندگانی حضرت رضا، سید زین العابدین فقیه سبزواری، مجله نامه آستان قدس، از سال 1339 تا 1341 شمسی به صورت سلسله وار در یازده شماره.
19. زندگانی علی بن موسی الرضا(عليه السلام ) از ولیعهدی تا شهادت، محمدرضا مقدسیان، مجله زائر، سال چهارم، شماره 38، سال 1376ش.
20. علی بن موسی الرضا(عليه السلام ) در دائرة المعارف اسلامی، ترجمه مهران امیری، مجله زائر، سال ششم، شماره 55 و 56، 1378ش.
گفتنی است كه شماره 55 و 56 ویژه نامه امام رضا است و تمام مقالات به امام رضا(عليه السلام ) اختصاص دارد.
21. امثال و حكم در كلام امام علی بن موسی الرضا(عليه السلام )، محمد دیانی، مجله زائر، سال ششم، شماره 55 و 56، سال 1378ش.
22. ترجمه خطبه منسوب به حضرت رضا(عليه السلام )، محمدرضا مشایی، مجله مشكاة، شماره 7، 1364ش.
23. حدیث سلسله الذهب، سیدعلی اكبر واعظ موسوی، مجله نامه آستان قدس، شماره 19 و 20، 1343 و 1344ش.
24. طب الرضا، شهاب طاهری، سالنامه كشور ایران، شماره 4، سال 1378ش.
25. فرقه های كلامی دوران امام رضا و موضع گیری امام(عليه السلام )، فغور مغربی، مجله زائر، سال ششم، شماره 55 و 56، 1378ش.
26. لقبهای حضرت رضا(عليه السلام )، تقی بینش، نامه آستان قدس، ش 29 و 30، 1347ش.
27. معارف رضوی، ترجمه ابراهیم موثق عاملی، نامه آستان قدس، شماره 33 و 34، 1349ش.
28. مناظرات حضرت رضا(عليه السلام )، زین الدین جعفر جورابچی، نامه آستان قدس، شماره 20 و 21، 1344ش.
29. نام، القاب و اوصاف حضرت رضا(عليه السلام )، مجله زائر، سال سوم، شماره 28 و 29، سال 1375ش.
30. نامه زرین یا رساله پزشكی امام رضا(عليه السلام )، محمدحسین ساكت، زائر، سال ششم، شماره 55 و 56، 1378ش.
31. امام رضا(عليه السلام ) در دوران خلافت امین، داود الهامی، مكتب اسلام، شماره 4، سال 34.
32. اوضاع فرهنگی - اجتماعی علویان در عصر امام رضا(عليه السلام )، حسین علی پور افضلی، زائر، سال ششم، شماره 55 و 56، سال 1378ش.
33. پیمان نامه ولایتعهدی حضرت رضا(عليه السلام )، سیدعلی اكبر واعظ موسوی، نامه آستان قدس، شماره 16، سال 1342ش.
34. تأثیر ولایتعهدی علی بن موسی الرضا(عليه السلام ) بر قیام های علوی دوره خلافت مأمون، مهدی جلیلی، مجله دانشكده الهیات دانشگاه فردوسی، مشهد، شماره 41-42، سال 1377ش.
35. چرا امام ولایتعهدی را پذیرفت، علی اكبر مهدی پور، مكتب اسلام، سال 21، شماره هفتم.
36. دوران امام رضا(عليه السلام )، داود الهامی، مكتب اسلام، سال 34، شماره 3.
37. سیری در علل سیاسی واگذاری و لایتعهدی به امام رضا(عليه السلام )، محمدحسین مصلی نژاد، مجله زائر، سال ششم، شماره 55 و 56، سال 1378ش.
38. طلوع حضرت رضا(عليه السلام ) در خراسان، جلال شریعت ترشیزی، نامه آستان قدس، شماره 25، 1346ش.
39. نظر شیعه درباره علت شهادت امام رضا(عليه السلام )، داود الهامی، مكتب اسلام، سال 34، شماره 1، سال 1373ش.
40. واكنش مردم كوفه نسبت به ولایتعهدی علی بن موسی الرضا(عليه السلام )، مهدی جلیلی، مجله زائر، سال ششم، شماره 55 56، 1378 ش.
41. هدف مأمون از طرح ولایتعهدی امام رضا(عليه السلام )، سیدابراهیم سجادی، مجله زائر، سال ششم، شماره 55 و 56.
42. ولایتعهدی علی بن موسی الرضا(عليه السلام )علل پذیرش و چگونگی آن،فصلنامه مصباح، سال پنجم، شماره 20، سال 1375 ش
43. شماری از زائران سنی امام رضا(عليه السلام ) تا قرن ششم، رسول جعفریان، زائر، سال ششم، شماره 55 و 56، سال 1378ش.
44. قدیمی ترین تركیب بند در ستایش بارگاه ثامن الائمه، مشكاة، شماره 9، 1364ش.
45. آمارگیری از زوار مشهد، مجله مشكاة، شماره 12 و 13، سال 1365ش.
46. گوشه ای از فعالیتهای شیعیان امام رضا و امام جواد در قم، عبدالهادی احمدی، مجله مشكاة، شماره 38، 1372ش.
47. نقش شیعیان كوفه در دوره امام رضا و امام جواد(عليه السلام )، مجله مشكاة، شماره 35، سال 1371.
48. قرآن منسوب به امام رضا(عليه السلام )، ولائی، نامه آستان قدس، شماره 5، 1340ش.
49. گزارش دومین كنگره جهانی حضرت رضا(عليه السلام )، رضا اشرف زاده، مجله مشكاة، شماره 11، سال 1360ش.
50. نوید ظهور قائم آل محمد(صلي الله عليه و آله ) در كلام امام رضا(عليه السلام )، سیدصادق سیدنژاد، مجله زائر، شماره 55-56.
51. نیشابور در عهد امام رضا(عليه السلام ) محمدرضا سمرقندی، مجله زائر، شماره 55-56.
52. پرتوی از فروغ دانش حضرت رضا(عليه السلام )، محمدمهدی ركنی یزدی، مجله مشكاة، شماره 72 و 73، سال 1380ش.
مجله مشكاة شماره 72 و 73 ویژه امام رضا(ع) است. بنابراین اكثر مقالات آن پیرامون امام رضا(عليه السلام ) است كه در ذیل می آید. البته هفت مقاله از آن پیرامون حرم مطهر است كه از ذكر آنها خودداری می كنیم.
53. تحلیلی از عهدنامه ولایتعهدی امام رضا(عليه السلام )، احمد ترابی، مجله مشكاة، شماره 72 و 73، 1380ش.
54. برخوردهای تربیتی امام رضا(عليه السلام )، جواد محدثی، مشكاة، ش 72-73، 1380.
55. جایگاه امام رضا در بینش غرب، عبدالعزیز ساشادینا، مشكاة، ش 72-73، 1380ش.
56. تحقیقی پیرامون كتاب فقه الرضا، رضا استادی، مشكاة، ش 71-72، 1380ش.
57. مقاله شناسی حضرت رضا(عليه السلام )، محمدحسین صادق پور، مشكاة، ش 72-73، 1380ش.
این مقاله، مقالاتی كه پیرامون امام رضا(عليه السلام ) و حرم مطهر است را جمع آوری كرده است كه اغلب از مجله زائر، مشكاة و نامه آستان قدس است.
58. سفر عالم آل محمد(صلي الله عليه و آله ) به خراسان و دستاوردهای آن، محمدمهدی ركنی، مجله مشكاة، شماره 89، سال 1384ش.
59. ضرورتهای سیاسی در دعوت امام رضا به خراسان، امیراكبری، مجله مشكاة، ش 89، سال 1384.
60. پیشینه عزاداری در حرم رضوی، محمدرضا قصابیان، مجله مشكاة، شماره 89، سال 1384ش.
61. تجلی عشق رضوی در شبه قاره هند، حمیدرضا ضابط، مجله مشكاة، شماره 89، سال 1384ش.
62. نگاهی گذرا به ظرایف اخلاقی در سیره امام رضا(عليه السلام )، حسین طاهری وحدتی، مجله مشكاة، شماره 89، سال 1384ش.
63. امام رضا(عليه السلام ) و انگیزه مأمون در واگذاری ولایتعهدی به آن حضرت، استاد محمد واعظ زاده خراسانی، تنظیم حسین وحدتی، مجله مشكاة، شماره 84 و 85، سال 1383ش.
64. جایگاه امامت از دیدگاه امام رضا(عليه السلام )، احمد ترابی، مجله مشكاة، شماره 80، سال 1382ش.
آثار خطی موجود
در رجال نجاشی و دیگر كتاب شناسی های شیعه همچون اثر سترگ الذریعة به برخی از آثار برخورد نموده كه پیرامون امام رضا(عليه السلام ) به نگارش درآمده است، ولی اكنون اثری از آن نیست و گویا مفقود گردیده است. از بهترین این آثار می توان از كتاب "ما رواه عن الرضا(عليه السلام )"، تألیف احمد بن محمد بزنطی (م221ه ) مجالس الرضا مع اهل الادیان، نوشته حسن بن محمد بن سهل نوفلی؛ كتاب زهد الرضا(عليه السلام )، از شیخ صدوق؛ زیارة الرضا و فضله و معجزاته، نوشته ابوطیب رازی، متكلم قرن چهارم؛ زیارة الرضا و فضله، نگارش ابومنصور صرام نیشابوری، متكلمی از قرن سوم و چهارم و مسائل الرضا، از ابراهیم بن بشر (قرن چهارم) و روایة علی بن موسی الرضا من جعفر بن محمد، از جعفر بن بشیر بجلی وشاء (م208ه ) یاد كرد. اما به خاطر فقدان آنها، ذكر آنها نفعی به حال جامعه محققان و دانش آموختگان مگر تأسف خوردن ندارد. برای مثال می توان به كتابهایی كه با عنوان نسخة الرضا در رجال نجاشی از آنها یاد شده كه اكنون مفقود هستند. بنابراین در این بخش به آثار خطی موجود اشاره خواهیم كرد.
1. شرح حدیث رأس الجالوت، میرزا ابوالقاسم بن حسن گیلانی قمی (م1231ه ) معروف به میرزای قمی، كتابخانه آیةا... مرعشی نجفی، قم، مجموعه 5328 و نیز كتابخانه رضویه، ش 6164.
2. شرح حدیث رأس الجالوت، شیخ احمد احسایی، كتابخانه رضویه، ش 12804.
3. شرح حدیث رضوی، محمدحسن بن احمد نظری، كتابخانه رضویه، ش 9056.
4. شرح حدیث عمران الصابی، خلیل بن حاجی بابا قزوینی، كتابخانه آیة ا... مرعشی نجفی، مجموعه 5328.
5. شرح حدیث عمران الصابی، خلیل بن محمد اصفهانی، كتابخانه مرعشی، مجموعه 3339 و نیز كتابخانه رضویه، ش 9094.
6. شرح حدیث عمران الصابی، بهاءالدین محمد طباطبایی نائینی، كتابخانه رضویه، ش 7934.
7. شرح الذهبیه، مؤلف مجهول، كتابخانه رضویه، ش 575.
8. شرح الرسالة الذهبیه، سید ابوالحسن طباطبایی رضوی، كتابخانه مرعشی، رقم 3051.
9. شرح الرسالة الذهبیه، بشر بن محمد موسوی فخاری، كتابخانه مرعشی، مجموعه 6588.
10. شرح رسالة ذهبیه، محمد بن حسن طوسی، كتابخانه مرعشی، مجموعه 1697.
11. شرح طب الرضا، از ابن محمد هاشم طبیب، كتابخانه سید جلال الدین محدث ارموی، ش 381.
12. شرح وصایا الامام ابی الحسن الرضا، كتابخانه مرعشی، مجموعه 3840.
13. عافیة البریة فی شرح الذهبیه، محمدهادی بن محمد صالح شیرازی، كتابخانه رضویه، ش 9750.
14. فصل القضا فی الكشف عن حال فقه الرضا، سیدابومحمد حسن آل صدرالدین عاملی كاظمی (م1354ق)، كتابخانه شخصی سیداحمد روضاتی در اصفهان.
در این رساله در پی اثبات این نكته است كه فقه الرضا همان كتاب التكلیف شلمغانی است.
15. مثیرالاكتثاب و الاشجان فی ذكر بعض الاحوال غریب خراسان، شیخ حسین قطیفی بحرانی، كتابخانه رضویه، شماره 8510.
16. مثیرالحزن الكامن فی مقتل الامام الثامن، شیخ حسین بن محمد عصفوری، كتابخانه رضویه، شماره 9907.
17. مختصری از حالات حضرت ثامن الائمه(عليه السلام )، محمدحسینی طهرانی معروف به عصار، كتابخانه رضویه، شماره 2029.
18. مقام رضا، نگارش محمد معصوم بن رفیع الدین خادم یزدی، كتابخانه دانشگاه تهران، شماره 3968.
19. منهاج المعالی و الرضا شرح مسندالامام علی بن موسی الرضا، از احمد بن احمد بن یحیی سیاغی، كتابخانه جامع الغربیه، رقم 125، سال 1372ق.
احمد سیاغی، یكی از معروفترین علمای زیدی مذهب یمن در قرن گذشته است كه كتاب الروض النضیر وی در فقه زیدی بسیار معروف است.
20. نورالعین، امیر محمد نصیربن محمد معصوم، كتابخانه آیة ا... مرعشی نجفی، شماره 6310. این كتاب شرح خطبه امام رضا(عليه السلام ) در پذیرش ولایتعهدی است.
پایان نامه ها
1. مختصری از شرح حال علی بن موسی الرضا(عليه السلام )، مرتضی شهیدی، دانشگاه تهران، دانشكده ادبیات، 1323 ش، 122 ص.
2. ولایتعهدی امام رضا(عليه السلام )، زمینه ها و علل طرح، پذیرش و موضع گیری ها، آثار و پیامدها، سید ذبیح ا... حسینی، پایان نامه كارشناسی ارشد، مدرسه عالی فقه و معارف اسلامی، مركز جهانی علوم اسلامی، قم، 1384ش.
3. واقفیه، با تأكید بر رفتار اهل بیت علیهم السلام با آنها، مسعود خوش اندام، مركز آموزش های تخصصی باقرالعلوم(عليه السلام )، دفتر تبلیغات اسلامی، رشته تاریخ اسلام، قم، 1385ش.
4. تحلیل مواضع كلامی امام رضا(عليه السلام ) در برابر انحرافات فكری و عقیدتی مذاهب اسلامی، خادم علی اصغری، مدرسه عالی فقه و معارف اسلامی، مركز جهانی علوم اسلامی، قم، 1385ش.
5. دیدگاه های امام رضا(عليه السلام ) در تفسیر و علوم قرآن، سیدعباس باقری، مدرسه عالی فقه و معارف اسلامی، مركز جهانی علوم اسلامی، قم، 1385ش.
6. بررسی نهضت كلامی امام رضا(عليه السلام )، محمدرضا امین، مؤسسه آموزشی - پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1381ش.
7. شرایط فرهنگی عصر امام رضا(عليه السلام ) و نقش اقدامات امام در این زمینه، جعفر حسنی، مدرسه عالی فقه و معارف اسلامی، مركز جهانی علوم اسلامی، قم، 1383ش.
پی نوشت ها:
1- فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربی، ج 3، ص 282-283، بخش فقه.
2- شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا، ج 1، ص 135، خطبه الرضا فی التوحید.
3. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ج 2، ص 191، شماره 725؛ تاریخ التراث العربی، ج 3، ص 283.
برگرفته از سايت كتاب بيست