مقدمه

در اواخر دوره قاجاریه به دلیل ضعف حاکمیت دولت مرکزی، ایران صحنه درگیری‌های دو کشور روس و انگلیس بود و آنها برای حفظ منافع استعماری خود و در رقابت با یکدیگر، به مداخله در امور داخلی ایران می‏پرداختند.

 پس از انقلاب مشروطیت ایران (1324ق./ 1285ش) برای مدت کوتاهی نفوذ روس‌ها در ایران کاهش یافت، امّا با برقراری استبداد صغیر، سیاست انگلیسی‌ها در ایران موقتاً تعطیل گردید و روس‌ها برای مدتی، یکّه‏تاز میدان سیاست ایران شدند. در این دوران تلاش انگلیس‌ها برای سلطة مجدد شدت یافت و با شروع مبارزات مردمی ضد استبداد صغیر، فرصت تازه‏ای برای آنان فراهم آمد.[1]

 پس از فتح تهران و خلع محمّد علیشاه (1327ق.)، روسها، که از گسترش روزافزون قدرت انگلیسی‌ها در ایران، به ویژه مناطق تحت نفوذ خود بیمناک شده بودند، در مخالفت با معاهدة شوستر آمریکایی[2] و به بهانة حمایت از منافع روسیه، از 1327 ق تا 1330 دائماً بر تعداد نیروهای نظامی خود در مشهد افزوده[3]، به مداخله جدی در امور ایالت پرداختند.

ناآرامی‏های مشهد در پی فروپاشی استبداد صغیر افزایش یافت و با رهبری دو تن از عوامل وابسته به انگلیس و روس، این ناآرامی‌ها مبدل به هرج و مرج گردیده، زمینه را برای ایجاد اغتشاشی عظیم فراهم ساخت.[4] در آن شرایط بحرانی و در زمانی که دولت مرکزی و والی خراسان از ادارة امور عاجز شده بودند، روس‌ها به بهانة ایجاد نظم و امنیت و به بهانة سرکوبی شورشیان متحصن در اماکن متبرکه، حرم رضوی را به توپ بستند و به تصرف درآوردند.[5]

 در این واقعة خونبار عدة زیادی کشته، مجروح و اسیر شدند، اما سران شورش با حمایت روس‌ها و انگلیس‌ها از مهلکه گریخته، متواری شدند. در این مقاله ضمن اشارة مختصر به چگونگی این موضوع، سرانجام مقصرین آستانه، برپایة اسناد، بررسی خواهد شد.

 نگاهی به واقعة تهاجم روسیه به حرم رضوی

 اوضاع مشهد که هم چون شهرهای بزرگ ایران در سال‌های مشروطه ناآرام شده بود، در دهة سوم 1327 ق با بروز رویدادهای پس از فتح تهران و مداخلات روس‌ها و تحریکات انگلیسی‌ها بحرانی گردیده، دامنة اعتراضات گسترش یافت و زمینه برای درگیری‌های بیشتر میان نیروهای حکومتی و معترضین فراهم گردید. با ورود نیروهای نظامی روسیه در 29 ربیع الاول 1327. ناآرامی‏ها افزایش یافت.[6] با انتشار شایعه بازگشت محمّد علیشاه به ایران و خبر حرکت سپاه سالارالدوله، برادر شاه مخلوع از همدان به تهران[7] و اولیتماتوم روسیه به ایران در 10 ذیقعده 1329 ق، فعالیت مخالفان مشروطه در مشهد شدت بیشتری یافت و دامنه اعتراضات و درگیری‌ها بالا گرفت.[8] با ورود نیروهای نظامی جدید روسیه به مشهد در اوایل محرم 1330 ق. بر خشم و عصبانیت عمومی افزوده شد و هرج و مرج و ناامنی گسترش بیشتری یافته، بحران مشهد به اوج انفجار نزدیک شد.[9]

 در این شرایط خاص، انگلیسی‌ها با استفاده از فرصت، طالب الحق یزدی را که از مخالفان مشروطه و عمال وابسته به خودشان بود، در مشهد به عنوان رهبر مخالفان مشروطه وارد میدان کرده، با حمایت پنهانی از او، به تحریک احساسات دینی مردم ضد روس‌ها پرداختند.[10] روسها نیز برای تسلط بیشتر بر اوضاع، یوسف‌خان هراتی، دومین فرد از سران شورش را که از مخالفان سرسخت مشروطه به شمار می‏آمد، مورد حمایت پنهانی خود قرار دادند.[11]

 با ورود محمّد قوش آبادی نیشابوری و بیست تن از یارانش از گناباد به مشهد و پیوستن او به گروه یوسفخان هراتی، اوضاع مشهد وخیم‏تر شد[12] و آنان پس از اتحاد با نیروهای طالب الحق، متفّقاً مشروطه را کفر محسوب داشته، با تشکیل مجالس در شهر مشهد، مردم را به طرفداری از محمّد علیشاه دعوت می‏کردند.[13]

 با وسعت یافتن اعتراضات، هر دو دسته از شورشیان با طرفداران خود به طرف حرم رضوی حرکت نمودند و دار و دستة طالب الحق و نایب علی اکبر خان و دیگر همراهان در مسجد گوهرشاد و صحن کهنه مستقر شدند. نیروهای یوسفخان هراتی، محمّد نیشابوری، اسماعیل ترشیزی و طرفداران آنها در صحن نو و اطراف آن جای گرفتند و پس از تصرف حرم رضوی، به تعرض به مردم و غارت اموال آنان و آستانه پرداختند.[14]

 صاحب منصبان سفارتخانة روس و انگلیس، پنهانی از یوسفخان هراتی و طالب‏الحق حمایت می‏کردند، اما به ظاهر برای رفع نا امنی‌ها به حکمران خراسان و بزرگان مشهد شکایت نموده، برای برقراری امنیت، آنان را تحت فشار قرار می‏دادند.[15] وضعیت بحرانی و هراس‏انگیزی در مشهد ایجاد شده بود و وجود چندین کانون قدرت در شهر و عدم توانایی حکمران خراسان و بزرگان شهر و دولت مرکزی در ایجاد نظم در شهر مشهد(14)، زمینه را برای آشوب و فتنه‏ای بزرگ فراهم ساخته بود.

 در این شرایط، چون از طرف حکومت و علماء و بزرگان شهر برای رفع اغتشاشات و هرج و مرج و برقراری امنیت، اقدامی جدی صورت نمی‏گرفت، بهانه برای دخالت جدی روسیه مهیا گردید و در پی کشته شدن نایب حبیب کمسیر سابق نظمیه مشهد، ماژور خارانف به این سمت منصوب گردید[16] پس از افزایش ناامنی‏ها در مشهد، پاکلوسکی سفیر روس در ایران از کنیاژ دابیژا، سرکنسول روس در مشهد خواست تا به ناامنی‏ها در شهر خاتمه دهد[17] و دابیژا نیز در 4 ربیع الاخر 1330، ژنرال ردکو را به فرماندهی چهارصد نفر از پیاده نظام قوای روس، وارد مشهد نمود تا با تکیه بر قوة قهریه و اقدام نظامی، شورشیان مشهد را سرکوب نماید.[18]

 پس از آنکه وساطت‏ها به نتیجه نرسید و شورشیان حاضر به تبعیت نشدند[19]، ژنرال ردکو در صدد برآمد تا آنان را وادار به ترک آستانه نماید و نیروهای نظامی تحت فرمان او در دهم ربیع‏الاخر 1330 ق، حرم را محاصره کردند و نیروهای طالب الحق و یوسفخان هراتی نیز متقابلاً در بخش‌های مختلف حرم رضوی سنگربندی نموده، آمادة دفاع شدند.[20]

 سرانجام پس از پایان یافتن ضرب الاجل تعیین شده و در دو ساعت مانده به غروب روز شنبه 10 ربیع الآخر 1330 ق، نیروهای روسیه پس از شلیک 347 گلوله توپ شر بنل به گنبد و بارگاه[21]، سواره و پیاده به داخل اماکن متبرکه هجوم آورده، مردم را به گلوله بستند و آنجا را به تصرف درآوردند.[22]

 حرم رضوی به مدت چهار روز در تصرف روس‌ها بود[23] تعداد زیادی از مردم در این واقعه کشته شدند و ابینة زیادی از حرم رضوی و منازل و بناهای اطراف در شهر مشهد تخریب و اموال و اشیاء قیمتی زیادی از حرم رضوی به غارت رفت[24] احساسات مردم مسلمان نیز جریحه‏دار گردید.[25]

 

سرانجام رهبران شورش مشهد در تهاجم روسیه به حرم رضوی

در این واقعة خونبار، تعداد زیادی از مردم کشته و بسیاری مجروح و اسیر شدند که اغلب آنها از مردم عادی بودند،[26] اما عاملان اصلی این اغتشاش، اعم از سران آنها، از قبیل محمّد یوسفخان هراتی، طالب الحق، محمّد قوشی‏آبادی نیشابوری و طرفداران و متحدان آنان، به کمک روس‌ها و با شروع درگیری در تاریکی شب و از راه مخفی که به آنها اطلاع داده شده بود، متواری شدند.[27] به اختصار، به سرانجام مهم‌ترین آنان اشاره خواهیم کرد.

 محمّد یوسفخان هراتی: پسر محمّد حسن خان بن محمّد اکبر خان بن محمّد اسماعیل خان عسگر افغان است.[28] (30) او در شرح حال خود در بحرالفوائد نسبش را با چند واسطه به حیات سلطان، مشهور به فیروزخان پادشاه ابدالی رسانده است.[29] اما رابینو، یوسفخان را از شیّادان افغان می‏داند که خبرنگار و وظیفه‏خوار روس‌ها و پدرش از بقّالان هرات و معروف به حسن گربه بوده است.[30]

محمّد یوسفخان در 1302 همراه پدرش به ایران آمد[31] و به تحصیل پرداخت. در 1309 ق هنگام ورود مؤیدالدوله به مشهد، مورد توجّه امیرحسین خان شجاع الدوله، حکمران قوچان قرار گرفت و در دستگاه شجاع الدوله دوم همکاری داشت. بعد از مرگ امیرحسین خان در 1311 ق به مشهد بازگشت و ارتباطاتی با سفارتخانه‏های روس و انگلیس داشت؛ سرانجام به سفارتخانه روس راه پیدا کرد و مورد توجّه ژنرال ولاس اف قرار گرفت. چون تحت تعقیب بود، به سفارت روس پناهنده شد.[32] او ظاهراً از این امر خشنود است، چنان که در بحرالفوائد در شرح حال خویش، خدای را حمد می‏کند که آقا و مولایش خسرو طوس و مدد معاش او دولت روس است.[33]

 به نوشته ادیب هروی، یوسفخان هراتی از طرف سفارتخانة روس از آن پس به روسیه فرستاده می‏شود[34] و پس از گذراندن دوره آموزشی یک ماهه، به مشهد باز می‏گردد و به عنوان یکی از مخالفان سرسخت مشروطه و تحت حمایت روس‌ها، رهبری شورشیان را بر عهده می‏گیرد.[35]

 یوسفخان هراتی پس از ورود به مشهد تحت حمایت پنهانی روس‌ها و به بهانة حمایت از محمّد علیشاه مخلوع، زمینه را برای تجمع شورشیان و هرج و مرج در شهر فراهم ساخت و نمایندگان روسیه نیز به ظاهر، ناامنی مشهد را بهانه قرار داده، حکمران خراسان را برای ایجاد امنیت، تحت فشار گذاشتند.[36]

 یوسفخان و دیگر مزدوران همراه، او پس از آنکه زمینه برای تجاوز نیروهای روسی به حرم رضوی آماده شد، به نوشتة سرپرسی سایکس، در تاریکی شب و تحت حمایت روس‌ها، از مهلکه گریختند.[37] آنها از دروازده‏ای که روس‌ها در حصار شهر باز کرده و تحت مراقبت داشتند، به خارج از مشهد فرستاده شدند.[38]

 به نوشتة ادیب هروی، روس‌ها با تلفن مخصوصی که در اتاق یوسفخان داشتند، قبلاً به او تذکر داده بودند که چون بالاخیابان، پایین خیابان و بازار بزرگ در مسیر تهاجم نیروهای روسی است، آنها باید از بازار سنگ‌تراشان و از پشت بام و مسیر نوغان، فرار نمایند.[39]

 بدین ترتیب یوسفخان به اتفاق محمّد قوش‏آبادی و عده‏ای از تفنگچیان از مشهد فرار نموده[40]، در مسیر جاده گناباد پیشروی کردند و به شرارت، غارت و چپاول اموال مردم پرداختند. آنها در حدود پنجم جمادی الاول به حوالی گناباد رسیدند[41] و مردم آن حوالی از شنیدن خبر شرارت‌های آنان وحشت زده شدند و عده‏ای از مردم و مأمورین حکومتی فراری کردند.[42]

 مضمون تلگراف‌های مختلف، شاهد بر این مطلب است که در پی گزارشات کارگزاری قاین و گناباد، قشونی مرکب از نیروهای دولتی از مشهد و دیگر شهرهای خراسان برای مقابله و تعقیب اشرار به دستور خازن الملک اعزام شده‏اند[43]. از طرف حکمرانی قاینات نیز قشونی به فرماندهی حاجی نصیرالسلطنه سرحددار و رئیس قشون قاینات برای مقابله با نیروهای اشرار به فرماندهی محمّد یوسفخان هراتی و محمّد قریش آبادی، اعزام گردیده است.[44]

 مضمون تلگراف نمرة 6 دولتی از تهران به بیرجند، بیانگر آن است که اشرار پس از اعزام قشون دولتی از مشهد و دیگر شهرهای خراسان، به تدریج از این منطقه به حوالی نیشابور فراری شده‏اند.[45] چنان که تلگراف نمره31 از مشهد به بیرجند نیز مؤید آن است که به گزارش حکومت نیشابور، یوسفخان و متحدانش در حوالی اسحاق آباد نیشابور دیده شده‏اند.[46] در حالی‌که نایب الحکومه قاین نیز طی تلگرافی در همان تاریخ، از شرارت نیروهای وابسته به یوسفخان هراتی و محمّد قوش‏آبادی در سرایان، خبر داده است.[47] البته شاید نیروهای اشرار در این دو محدوده به جنگ‏افروزی و شرارت اشتغال داشته‏اند، چنان که در سوادنامة نمرة161 مورخ 22 جمادی الاولی از بیرجند به خازن الملک آمده است که نیروهای یوسفخان، دوباره به سرایان مراجعت کرده‏اند.[48]

 مضمون سوادنامه نمره 132 از بیرجند به خازن الملک، حاکی از آن است که حاکم مزبور، به دلیل آشنایی با یوسفخان از نایب الحکومه مشهد تقاضای تأمین جانی برای مشارالیه نموده، ظاهراً مورد موافقت قرار نگرفته است.[49]

 اشرار پس از جنگ و گریز فراوان، در مورخه 20 جمادی الاولی به حوالی ترشیز فراری شده[50] و قشون دولتی در تعقیب آنها بوده‏اند. ظاهراً در این زمان از حرکت به طرف ترشیز منصرف شده، در 21 جمادی الاولی در دو فرسنگی چرمه اقامت موقت داشته‏اند[51] و در 22 جمادی الاولی به حوالی سرایان متواری شده‏اند.[52]

 مواد تلگراف نمره 64 اداره قشونی و سرحدداری سیستان حکایت از آن دارد که در همین زمان قشونی از نیروهای دولتی قاینات برای مقابله با اشرار اعزام شده است.[53] تعداد نیروهای اشرار در این زمان مطابق سواد نامه کارگزاری بیرجند، متجاوز از یکصد نفر بوده است که برای مقابله با آنان تقاضای یکصد و پنجاه سوار و پنجاه سرباز و یک عراده توپ شده است.[54]

 مطابق نامه ارسالی از طبس به مشهد و نیز مراسله کارگزاری طبس در مورخه 28 جمادی‏الاولی، قشونی مرکب از سوار و پیاده و توپ جنگی به فرماندهی عمادالملک برای مقابله با اشرار اعزام گردیده[55] و نیروهای یوسفخان هراتی پس از آخرین مقاومت‌ها در 29 جمادی الاولی در حوالی سرایان و گناباد دچار تفرقه شده و سیدحسن تربتی یکی از سران شورش و از متحدان یوسفخان در این زمان از او جدا شده، یوسفخان نیز درصدد عقب‏نشینی به حوالی جندق بوده است.[56]

 سیدحسن تربتی در یکی از قلعه‏های طبس، توسط نیروهای عمادالملک محاصره می‏گردد.[57] در همین اوان نیز ظاهراً اتحاد میان یوسفخان و محمّد قوش‏آبادی از میان رفته، بین آنان جدایی می‏افتد.[58] یوسفخان به اتفاق چند تن از تفنگچیان تا حوالی فریمان عقب‏نشینی نموده، در آنجا توسط سیداحمد علیشاه فرمانده سوارهای بربری، به عنوان یاغی دستگیر می‌شود؛ سپس به دستور نایب الایاله، تحت الحفظ روانة مشهد می‏گردد.[59]

 اما به نوشتة سایکس، در بین راه و به تحریک روس‌ها و به دلیل آنکه اسنادی در دست داشته،[60]، طی یک صحنة ساختگی و به بهانة آنکه قصد فرار داشته است، از پشت هدف گلوله قرار می‏گیرد و در روز جمعه 7 جمادی‌الثانی، جنازة، او را به مشهد می‌آورند و در میدان ارگ، برفراز تختی قرمز به منظور اطلاع مردم و عبرت خائنان، نعش او را به دار می‌کشند و سپس جنازة او را در شهر می‌گردانند.[61]

 یوسفخان هراتی جمعاً 21 سال در ایران زندگی کرد و اسرار خیانت‌ها و وابستگی‏های او و توطئة روسیه، با مرگ او مدفون گردید.

 طالب الحق: برادر سیدعلی آقا یزدی مجتهد[62]، از طرفداران مشروطة مشروعه[63] (66) بود. او مدتی در یزد مفسده کرده و به تبریز فرار کرد؛ سپس از آنجا به عتبات رفت و در اسلامبول زندانی شد. از آنجا به تهران آمده، دستگیر شد و در استبداد صغیر، مردم را ضد حکومت مشروطیت دعوت می‏کرد. بعد از تجدید مشروطیت فرار کرد و به خراسان آمد[64] و در جریان شورشی که توسط یوسفخان بر پا شده بود، به حمایت انگلیس و به اتفاق او، به مخالفت با حکومت همراه شد.[65] پس از بمباران حرم رضوی، همانند یوسفخان از راه مخفی به بیرون از حرم فرار کرد[66] امّا در 21 ربیع الثانی پس از مرگ یوسفخان هراتی، گرفتار شد.[67]

 ادیب هروی به نقل از مرتضی قلیخان متولی می‏نویسد که طالب الحق و پسرش در ماجرای تهاجم به حرم رضوی، جزء اسراء بودند و در صحن نو نگهداری می‏شدند. هنگام بررسی اوضاع حرم، بعد از واقعة به توپ‏بستن و بمباران، توسط ژنرال ردکو مرخص شدند.[68] (71) به قول رابینو آنان جزء اسراء به سربازخانة روس‌ها منتقل شدند و در آنجا محبوس بودند. با ورود نیّرالدوله والی جدید به نظمیه تحویل داده شدند و سرانجام توسط روس‌ها به روسیه تبعید گردیده، یا گریختند.

 طالب الحق به اتفاق زن و پسرش، از روسیه به بصره رفتند و به نوشته ملک‏الشعرای بهار از بصره به کربلا مهاجرت نموده، در آنجا به جرم جاسوسی، توسط حربیه عثمانی توقیف و در بغداد به امر محاکم نظامی، تیرباران شد.[69]

محمّد قوش‏آبادی (نیشابوری): محمّد قوش آبادی اهل قوش‏آباد واقع در یک فرسخی نیشابور[70]، فردی کم‏سواد بود که در دوره هرج و مرج و ناامنی مشروطیت به راهزنان پیوست و بنای طغیان و سرکشی را گذاشت. او با عده‏ای از همدستان خود در نبرد با سالار الدوله، حاکم بجنورد شرکت کرد؛[71] سپس در اطراف مشهد به شرارت پرداخت و مدت‌ها با مأمورین قشون دولتی در جنگ و گریز بود. در درگیری هفتم ربیع‏الاول 1330 با نیروهای دولتی، شبانه وارد مشهد شد[72] و به نیروهای یوسفخان ملحق گردید.[73]

 رابینو او را قطاع الطریق معرفی کرده که بعد از پیوستن به یوسفخان، همه روزه سیصد نفر تفنگچی را در میان صحن امام تعلیم جنگی می‏داده است.[74]

 محمّد قوش آبادی، همراه یوسفخان از مشهد فرار کرد[75] و در جریان شرارت‌ها و تعقیب و گریز یوسفخان و دار و دسته‏اش، در اطراف گناباد و قاین با او همراه بوده است.[76] در 13 جمادی‏الاولی به اتفاق عده‏ای از همراهان و یوسفخان، حوالی نیشابور متواری شده[77] و چون قشون دولتی در تعقیب او بوده‏اند، به حدود ترشیز عقب‏نشینی کرده[78]، از تاریخ 21 جمادی الاولی به بعد، در اسناد مربوط به یوسفخان هراتی، نامی از او به میان نیامده است چون به قول ادیب هروی بین او و یوسفخان اختلاف و جدایی پیش آمده، از نیروهای یوسفخان که عازم چرمه و سپس به سرایان بوده‏اند[79]، جدا شده است. به استناد تلگراف نمرة50 دولتی، در مورخه 29 جمادی الاولی به اتفاق سه یا چهار نفر از همراهانش، در حوالی بیرجند دیده شده است[80]؛ سپس از حصار نیروهای دولتی خلاصی یافته و به حدود نیشابور متواری شده، به شرارت مبادرت داشته است تا آنکه سرانجام در 13 عید نوروز 1332 ق، توسط عده‏ای از سادات‏ و سواره‏های ایرانی تحت تعقیب قرار گرفته، دستگیر شده و در همین روز به دار مجازات آویخته شده است.[81]

 سیدحسن تربتی: یکی دیگر از سران شورشی و از همراهان یوسفخان هراتی است که پس از فرار از مشهد تا 29 جمادی الاولی در جنگ و گریزها، همراه یوسفخان بوده است. مطابق نامة‏کارگزاری بیرجند در این زمان از نیروهای یوسفخان جدا شده و مدتی در حوالی سرایان و گناباد به شرارت و چپاول مبادرت می‏نموده است.[82] سرانجام در یکی از قلعه‏های طبس، توسط نیروهای عمادالملک محاصره می‏گردد.[83]

 نایب علی اکبر خان: یکی از متحدان یوسفخان هراتی است که پس از فرار در خانة مشهدی عبدالله ترک، تبعة روس پناهنده می‏شود و از آن پس، از سرنوشت او اطلاعی در دست نیست.[84] دیگر سران و متحدان یوسفخان و طالب‏الحق در شورش مشهد مانند هادی خان عراقی، کریم وکیل، محمّد وکیل، نایب علی خان، شیخ اسماعیل ترشیزی و بسیاری از تفنچگی‏های آنان از مشهد فرار کردند و دستگیر نشدند معلوم نگردیده است که چگونه فرار کرده و سرانجام آنان چه بوده است.[85] از دیگر عوامل مؤثر در ماجرای به توپ بسته شدن حرم رضوی، عبدالحمید خان منشی دوم کنسولگری روس است که از عوامل فعال در این ماجرا بود و مقارن با از بین رفتن خاندان تزاری روس، به دست رضاخان، پسر صیدعلی خان درگزی به وضع فجیعی به قتل رسید.[86]

 کنیاژ دابیژا سرکنسول روس در مشهد بعد از این واقعه از خدمت در دولت روس کناره گرفته، به اتریش مسافرت کرد و در آنجا به زندان افتاد و پس از مدتی در زندان درگذشت.[87] ژنرال ردکو فرمانده نظامی نیروهای روس در مشهد نیز در 1914 م (1293 ش) مأمور به اردبیل گردید و به اتفاق هفتاد نفر از سربازانش در محاصره شاهسون‌ها گرفتار شده، کشته شدند.[88] نظامیان تزاری روسیه در ایران نیز به تدریج به روسیه احضار و به جبهه‏های جنگ اعزام شدند. نیکلای دوم تزار روس به اتفاق خانواده‏اش در اواخر جنگ جهانی اوّل و پس از پیروزی انقلاب اکتبر روسیه، توسط بلشویک‌ها تیرباران شدند.[89]

فهرست تصاویر اسناد

 

(مرجع اسناد: کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی، ادارة اسناد).

منبع: پیام بهارستان شماره 16