آسمان هشتم

به دلیل جایگاه والای قرآن در میان مسلمانان و باور مشترک مسلمانان به الهی بودنش، حضرت رضا علیه السلام  به کرّات در مناظرات از مضامین قرآنی بهره می­گرفتند[۵۴]. آموزه­های قرآنی در مناظرات و گفتگوهای دینی حضرت تا بدان حد می­باشد که «ابراهیم بن عباس» می­گوید: «کَانَ کَلَامُهُ کُلُّهُ وَ جَوَابُهُ وَ تَمَثُّلُهُ انْتِزَاعَاتٍ مِنَ‏ الْقُرْآنِ‏ الْمَجِید… تمام سخنان ایشان، پاسخ­هایی که به اشخاص می­دادند و مثال­هایی که ذکر می­کردند برگرفته از آیات قرآن بود[۵۵]».

ز) مستندگویی و تمسک به باورهای خصم:

شیوه عقلایی برای آغاز گفتگو و مناظره آن است که از نقاط مشترک آغاز شود. به عبارتی لازمه بحث درباره مابه‌الافتراق‌ها، شروع از اموری است که بر سر آن توافق وجود دارد. بنابراین امام رضا علیه السلام  برای رفع اختلاف‌های دینی و مذهبی، از مواضع فکریِ مخاطبان آغاز و بر اساس مشترکات اعتقادی و دینی، به رفع باورهای ناصواب می‌پرداختند. این شیوه، یک روش ضابطه‌مند در مناظرات است و غیر از این، گفتگوهای دینی راه به جایی نخواهد برد. به همین دلیل رأس الجالوت برای مناظره با امام رضا علیه السلام  بیان کرد هیچ‏گونه دلیل و برهانی نمی‏پذیرد مگر آنکه در تورات، انجیل، زبور و یا در صحف ابراهیم علیه السلام  و موسی علیه السلام  موجود باشد. امام نیز به این تقاضای معقول پاسخ داده، فرمودند: «تو هیچ دلیل از من نپذیر مگر آنچه در تورات به زبان موسی بن عمران، و در انجیل به زبان عیسی بن مریم و در زبور به زبان داوود نقل شده باشد»[۵۶]. نگرانی از مستندات امام رضا علیه السلام  از زبان جاثلیق نصرانی هم تکرار شده است. او به مأمون می‌گوید چگونه با کسی بحث کنم که‏ به کتابی استدلال می‏کند که آن را قبول ندارم و به گفتار پیامبری احتجاج می‏کند که به او ایمان ندارم؟ که حضرت در جواب، به وی اطمینان خاطر می‌دهند که تمام مستنداتشان از انجیل باشد[۵۷]. به همین دلیل امام رضا علیه السلام  با اشاره به خود، فرمودند: منصف‌ترین مردم کسی است که با خصمش با آئین، کتاب و شریعت طرف مقابل محاجه نماید[۵۸]. از برخی مناظرات هم برمی­آید که حضرت رضا علیه السلام  حتی نسخه­هایی از اسفار تورات به همراه داشته و به مخاطبان خود عرضه می­کرده است[۵۹].

بطلان دیدگاه مسیحیان درباره اعتقاد به الوهیت حضرت عیسی علیه السلام  با استناد به اعتقادات آن‌ها مانند نماز خواندن و روزه گرفتن حضرت مسیح علیه السلام  ـ حال آنکه اگر خدا بود نیازی به آن ها نداشت ـ از موارد تمسک به باورهای خصم است[۶۰]. همچنین عدم اختصاص معجزه احیاء اموات و شفای مرضی به حضرت عیسی علیه السلام  ـ که مستمسکی در الوهیت شده بود ـ با شاهد آوردن از وقوع آن به دست پیامبرانی چون «الیَسَع»، «حزقیل» و «إیلیا» ضربه‌ای دیگر برای از بین بردن یکی از اضلاع تثلیث مسیحیت بود[۶۱]. تمسک به باورهای خصم در موضع‌گیرهای ثامن‌الائمه علیه السلام  در مقابل گروه‌های شیعی نیز دیده می‌شود. به عنوان نمونه «ابن حمزه» از سران واقفه نزد حضرت رضا علیه السلام  آمد و عدم حضور ایشان در غسل پدرشان امام کاظم علیه السلام  را نشانه عدم امامت آن حضرت دانست که امام فرمودند: مگر هنگام غسل امام حسین علیه السلام ، فرزندش در کوفه محبوس و اسیر ابن زیاد نبود؟ ابن حمزه گفت: چرا، ولی مخفیانه بیرون آمد، و غسل پدرش را انجام داده و بازگشت. امام فرمود: آیا خدائی که او را بدین سان آورد، قادر نبود مرا هم از مدینه به بغداد بیاورد؟ و حال آنکه من نه اسیر بودم و نه در حبس!»[۶۲].

          ح) تداوم مناظره تا مرحله اقناع یا اسکات خصم:

در تمامی مناظرات امام رضا علیه السلام ، گفتگو تا زمانی پی گرفته می­شود که یا طرف مقابل قانع شده، از عقیده خود دست شوید یا آنکه سکوت کند. ممکن است این سکوت به سر حد اقناع برسد ولی به دلیل تکبر، غرور و یا وسوسه­های دنیوی بر زبان جاری نشود[۶۳] و یا آنکه سکوت برای تأمل بیشتر باشد. اسلام آوردن برخی از سران ادیان مانند عمران صابی[۶۴] و پذیرش دیدگاه امام در مسأله­ای از سوی جاثلیق[۶۵] نمونه­هایی از تداوم مناظره تا سر حد اقناع می­باشد.

ط) تقید به امور شرعی:

[۱۲] . کلینی، الکافی، ج۱، صص۹۶ و۱۳۰-۱۳۱٫

[۱۳] . ابن بابویه، عیون اخبار الرضا، ج۲، صص۲۳۱-۲۳۲٫

[۱۴] . همان، صص۱۹۰-۱۷۹٫

[۱۵] . ابن‌بابویه، عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۱۷۷؛ طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۴۳۱٫

[۱۶] . آن حضرت فرمودند: «فهو حجة الله تعالی علی الخلق أولا» (طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۴۳۳).

[۱۷] . ابن بابویه، التوحید، صص۲۵۰-۲۵۱٫

[۱۸]. به ترتیب ر.ک: ابن بابویه، علل الشرایع، ج۱، ص۱۲۱٫  البته باید به این نکته توجه نمود که بر اساس آموزه‌های اهل بیت(ع)، استدلالات عقلی فقط به عنوان ابزار جدل مفیدند و نباید اساس عقیده قرار گیرد، چه دین قلمرو وحی است نه عقل (کلینی، الکافی، ج۱، صص۵۶-۵۸).

[۱۹]. توضیح بیشتر آنکه معتزله معتقد بودند فسق، در میانه ایمان و کفر جای دارد. این نظریه به عنوان «منزله بین المنزلتین» شهرت یافت (سعد بن عبدالله اشعری؛ المقالات و الفرق، ص۱۳۸).

[۲۰]. به راستى پروردگار تو نسبت به مردم- با وجود ستمشان- بخشایشگر است (رعد،۱۳/ ۶).  

[۲۱]. ابن بابویه، التوحید، ص۴۰۶؛ ابن شهرآشوب، متشابه القرآن و مختلفه، ج۲، ص۸۵٫  

[۲۲]. ابن بابویه، عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۲۰۳٫

[۲۳]. ابن بابویه، الخصال، ج۱، صص۱۷۸-۱۷۹؛ این روایت به نقل از اباصلت هروی و در حضور اصحاب حدیث اهل سنت و شخص اسحاق بن راهویه ـ از اساتید بخاری ـ روایت شده است (طوسی، الامالی، ص۴۴۹)، به همین دلیل این حدیث در منابع بسیاری از اهل سنت به نقل از حضرت رضا(ع) دیده می‌شود (ر.ک: ابن ماجه، السنن، ج۱، صص۲۵-۲۶؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۰، ص۳۴۱؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۹، ص۲۵۲).  

[۲۴]. قدریه به گروهی گفته می‌شود که خداوند را خالق امور اکتسابی انسان‌ها و اعمال حیوانات نمی‌دانند (بغدادی، الفرق بین الفرق، ص۹۴؛ جرجانی، التعریفات، ص۷۵).  

[۲۵]. «در حقیقت، خدا حال قومى را تغییر نمى‏دهد تا آنان حال خود را تغییر دهند» (الرعد، ۱۳/ ۱۱).  

[۲۶]. حمیری، قرب الاسناد، ۱۵۸٫

[۲۷]. برای مشاهده این روایت در منابع غیرشیعی: بخاری، الجامع الصحیح، ج۷، ص۱۲۵؛ ابن حبان، صحیح، ج۱۴، ص۳۳٫

[۲۸]. ابن بابویه، التوحید، ص۱۵۳؛ طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۴۱۰٫

[۲۹]. به ترتیب، ر.ک: ابن بابویه، التوحید، ص۳۶۴؛ طبری، بشاره المصطفی، ص۳۴۰٫

[۳۰]. کشی، رجال، ص۴۷۷؛ حضرت رضا(ع) در یک دستورالعمل کلی و به منظور عدم گمراهی افراد در اثر روایات جعلی، مردم را به تشخیص حدیث سره از ناسره از طریق عرضه بر قرآن فراخواندند (کلینی، الکافی، ج۱، ص۹۶).

[۳۱]. برای مشاهده این روایت در میان اهل سنت، ر.ک: ترمذی، السنن، ج۵، ص۶۹؛ ابن سید الناس، عیون الاثر، ج۱، ص۱۹۵٫   

[۳۲]. « و قطعاً بار دیگرى هم او را دیده است» (النجم، ۵۳/ ۱۳).  

[۳۳]. کلینی، الکافی، ج۱، ص۹۶٫

[۳۴]. طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۴۰۹٫

[۳۵]. ذکر واژه «عرش» در قرآن و فهم ظاهری از آن، مقدمه باورهای دیگر مجسمه و مشبهه را فراهم آورده بود. «جای داشتن خدا در آسمان» از آن نمونه است (ر.ک: ابن‌ منده، الایمان، صص۸۷-۸۸؛ برای مشاهده روایات: ابن ابی‌عاصم، الآحاد و المثانی، ج۳، ص۸۳؛ ابن قتیبه، تأویل مختلف الحدیث، ۲۵۳).

[۳۶]. کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۳۱٫

[۳۷]. خداوندا؛ گوش، چشم و ورودی‌های قلبش [تمام احساساتش] را در اختیار خود گیر تا به سوی حق بازگردد.

[۳۸]. کشی، رجال، صص۶۰۵-۶۰۶٫

[۳۹]. به عنوان نمونه حضرت رضا(ع) علت نفرین غلات را پرهیز اصحاب از آنان و واداشتن شیعیان به برائت برشمردند (کشی، ۱۳۴۸ش، ص۵۵۴).

[۴۰]. کشی، رجال، ص۴۵۷٫

[۴۱]. شاید وجه تعبیر از غلات به کفر آن باشد که عده‌ای از غلاتِ قائل به الوهیت ائمه، به خدایی جز پروردگار جهان معتقد بودند، در حالی که مفوضه عملاً خدایان دیگری را به وی می‌افزودند.  

[۴۲]. طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۴۱۵٫

[۴۳]. به عنوان نمونه برای مشاهده دعوت به پرسش از جاثلیق و عمران صابی به ترتیب ر.ک: عطاردی، مسند الامام الرضا، ج۲، ص۸۱ و ص۸۵٫  

[۴۴]. عطاردی، مسند الامام الرضا، ج۲، ص۸۵٫  

[۴۵]. ابن بابویه، التوحید، ص۴۴۲٫  

[۴۶]. قابل مقایسه با عملکرد «مالک بن انس» که در پاسخ به نحوه استیلای خداوند بر عرش گفت: «الاستواء معلوم، و الکیفیة مجهولة، و الإیمان به واجب، و السؤال عند بدعة» (شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۱۰۵؛ ابن عطیه، ابهی المراد، ج۱، ص۴۹۴).

[۴۷]. قطب‌الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۳۴۶؛ قابل مقایسه با دوران محنت که مأمون پس از شهادت امام رضا(ع) پدید آورد و مخالفان عقاید خود را به زندان افکنده و شکنجه می­نمود.  

[۴۸]. به عنوان نمونه: ابن بابویه، التوحید، ص۴۵۰٫  

[۴۹]. همان، صص۴۵۰-۴۵۱٫  

[۵۰]. مجلسی، بحارالانوار، ج۴۹، ص۲۷۲٫